و گفته‌اند : خلق اينجا بمعنى دين است ، كه جاى ديگر گفت : لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ اى لدين اللَّه ، و تغيير دين آنست كه حلال حرام ميكردند ، و حرام حلال . ثمّ قال : وَ مَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً - زيانكار كسى است كه فرمان شيطان برد ، نه فرمان اللَّه . يَعِدُهُمْ ايشان را وعدهء عمر دراز ميدهد در دنيا ، وَ يُمَنِّيهِمْ و يافت مرادها در دل ايشان مىافكند ، و گفته‌اند : در دل ايشان فقر مىافكند ، تا از بيم فقر هزينه در كار خير نكنند ، و رحم نپيوندند . ربّ العالمين گفت : وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً و شيطان وعده كه دهد جز بفرهيب « 1 » ندهد ، سود نمايد و زيان پيش نهد . أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ يعنى مصيرهم ، وَ لا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً اى مفرّا . اگر كسى گويد كه : ابليس از كجا دانسته بود كه قومى از فرزندان آدم نصيب وى خواهند بود تا ايشان را گمراه كند به اين سخن كه گفت : لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً ؟ جواب آنست كه ربّ العزّة با وى اين خطاب كرد : لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ ، و ابليس در آنجا دريافته بود كه از فرزندان آدم گروهى نصيب وى خواهند بود . ديگر جواب آنست كه ابليس بهشت و دوزخ معاينه ديده بود ، و دانست كه هر يكى را قومى ساكنان خواهند بود . و نيز گفته‌اند كه ابليس ، آدم را وسوسه داد تا بعضى مراد خويش از وى بيافت ، امّا همه مراد خويش از وى نيافت ، بفرزندان آدم همين طمع كرد ، از اضلال همگان نوميد است ، امّا ببعضى طمع دارد . اين سخن از آنجا گفته است . اگر كسى گويد : چه حكمت است كه ابليس را آفريد ، و آن گه او را بر خلق مسلّط كرد ، تا ايشان را وسوسه مىكند ؟ جواب آنست كه تصديق قول خويش را

--> ( 1 ) - نسخهء ج : بفريب .